Diz Kireçlenmesinde Ameliyatsız Tedaviler: Ne İşe Yarar, Ne Yaramaz?

Diz kireçlenmesi (osteoartrit), eklem kıkırdağının zamanla incelmesi ve eklemin tüm yapılarının etkilenmesiyle ortaya çıkan, 50 yaş üstünde en sık görülen eklem hastalığıdır. Protez cerrahisi yalnızca ileri evre ve diğer tedavilere yanıtsız hastalar için bir seçenektir; hastaların büyük çoğunluğu yıllarca ameliyatsız yöntemlerle iyi bir yaşam kalitesi sürdürebilir. Ancak piyasada önerilen her yöntemin bilimsel karşılığı aynı değildir. Bu yazıda tedaviler kanıt düzeyine göre sıralanmıştır.

Güçlü Kanıtla Önerilenler (Tedavinin Temeli)

1. Egzersiz

Uluslararası tüm kılavuzların ilk sıradaki önerisidir. Uyluk ve kalça kaslarını güçlendirme, yürüyüş, sabit bisiklet, su içi egzersizler ve tai chi ağrıyı azaltır, fonksiyonu artırır. Etki büyüklüğü basit ağrı kesicilerle karşılaştırılabilir düzeydedir ve yan etkisi yoktur. "Kireçlenme varsa dizi yormamalı" düşüncesi yanlıştır; hareketsizlik kasları zayıflatarak eklem yükünü artırır. Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aktivite ve haftada 2 gün güçlendirme hedeflenmelidir.

2. Kilo Kontrolü

Yürürken diz eklemine vücut ağırlığının 3–4 katı yük biner. Fazla kilolu hastalarda vücut ağırlığının %5–10'unun verilmesi ağrıda anlamlı azalma sağlar; %10'un üzerinde kayıpta etki belirgin biçimde artar. Egzersizle birleştirildiğinde tek başına diyetten daha etkilidir.

3. Hasta Eğitimi ve Öz Yönetim

Hastalığın doğasını anlamak, aktivite düzenlemesi ve alevlenmelerle baş etme stratejileri öğrenmek uzun dönem sonuçları iyileştirir.

Orta Düzey Kanıtla Önerilenler

• Ağızdan ağrı kesici–iltihap giderici ilaçlar (NSAİİ): Kısa süreli alevlenmelerde etkilidir; mide, böbrek ve kalp-damar riskleri nedeniyle en düşük dozda ve en kısa süreyle kullanılmalıdır

• Sürülen (topikal) NSAİİ jeller: Ağızdan alınanlara yakın etkinlik, çok daha az yan etki; özellikle yaşlı hastalarda ilk tercih

• Kortizon (steroid) enjeksiyonu: Belirgin şişlik ve ağrılı alevlenmede 2–6 hafta süren rahatlama sağlar; yılda 3–4 defadan fazla tekrarlanması kıkırdak üzerine olumsuz etki nedeniyle önerilmez

• Baston (ağrılı dizin karşı elinde): Eklem yükünü azaltır, düşme riskini düşürür

• Uygun ayakkabı: Yastıklamalı, stabil tabanlı ayakkabılar

Kanıtı Sınırlı veya Çelişkili Olanlar

• Hyaluronik asit enjeksiyonu ("eklem sıvısı", viskosuplementasyon): Çalışmaların birleştirilmiş analizleri klinik olarak anlamlı sınırın altında küçük bir fayda göstermektedir; bazı hastalarda 3–6 ay rahatlama sağlayabilir, ancak rutin öneri düzeyinde değildir

• PRP (trombositten zengin plazma): Erken–orta evrede hyaluronik asitten daha uzun süreli fayda bildiren çalışmalar vardır; ancak hazırlama yöntemleri standart değildir ve büyük kaliteli çalışmalar çelişkili sonuçlar vermektedir. Yapısal kıkırdak yenilenmesi sağladığına dair kanıt yoktur

• Diz kapağı bandı, dizlik: Kısa vadede ağrı azaltabilir; özellikle tek kompartman tutulumunda yük kaydırıcı (unloader) dizlik seçilmiş hastalarda faydalıdır

• Fizik tedavi cihazları (TENS, ultrason, lazer): Kanıt zayıftır; egzersizin yerini tutmaz

• Akupunktur: Küçük ve kısa süreli etki

Önerilmeyenler

• Opioid (güçlü) ağrı kesiciler: Bağımlılık ve yan etki riski faydayı aşmaktadır

• Artroskopik "temizlik" ameliyatı: Yüksek kaliteli çalışmalar dejeneratif dizde egzersize ek fayda sağlamadığını göstermiştir; yalnızca mekanik kilitlenme yapan gevşek cisim varlığında değerlendirilir

Ne Zaman Cerrahi Gündeme Gelir?

En az 3–6 ay düzgün uygulanmış ameliyatsız tedaviye rağmen günlük yaşamı kısıtlayan ağrı, gece ağrısı, yürüme mesafesinin belirgin azalması ve röntgende ileri evre bulgular varsa cerrahi seçenekler (genç hastada osteotomi, tek kompartman veya total diz protezi) değerlendirilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tedavi planı için muayene gereklidir.